Dopomnjeńki na 50 lět serbske radijo

"Słyšćo našo wusćełanje w maminej rěcy!"

Tak a podobnje zni něnt južo wokoło 50 lět teke po dolnoserbskem z radija. Njedajo se groniś, kak wjele luźi jo w tom casu južo do rozgłosowego mikrofona powědało abo teke spiwało. Wěste pak jo, za pśecej mjenjej z nich jo dolnoserbska rěc hyšći mamina rěc. Pśiběra licby tych, ako su ju wuknuli a nawuknuli, a to teke z pomocu rozgłosa.

Dopomnjejom se na jadnu gromadu redakciskich sobuźěłaśerjow za wjelikim blidom archiwoweje rumnosći w rozgłosowem domje na Wilhelm-Külzowej 11 w Chośebuzu. Kołowokoło nas regale až k wjerchoju a w nich lute kartony z paskami. Gaž se pšawje domyslijom, rozgranja wo tyźeńskem programje. Naraz prasnjo do sekundy śichego pśemyslowanja głosne pšašanje: „Co by było, gaby něnt wšykne te głose z tych paskow, teke wot južo zamrětych luźi, se naraz z nami rozgranjaś kśěli?” Tšochu wulěkane smy wuźěrali na te kartony, wšykno pak jo wostało śicho. Som wot togo dnja z wětšeju cesćownosću stupiła do teje rumnosći dopomnjeśow a som se domysliła na togo abo drugego „partnarja” pśed rozgłosowym mikrofonom – pśed 5, 10, 20 abo wěcej lětami. Jim by kśěła se wuźěkowaś za jich dowěru, zmužnosć a wolu a wšyknym pśisłucharjam serbskego radija za jich zwěrnosć pśez wěcej ako 50 lět.

Kak jo se to něnt z tym dolnoserbskim słowom w radiju zachopiło?
Kaž z rozgłosowego archiwa wěmy, jo postark za to dało pśigotowanje na zjězd Serbow w lěśe 1950 w Budyšynje. Jaden wěsty kněz Mahling wot Potsdamskego sćelaka jo pśišeł na Domowinu z pšosbu, aby jomu tam pomagali pśinjasć serbske słowo do radija. Won jo se to myslił tak, což se pśigotujo za nimske wusćełanje wo zjězdźe, by se mogało teke serbski wusćełaś. A Domowina jo pomagała. Nagranjali su młodu sobuźěłaśerku Margitu Krawcojc ze Žylowka, kotaraž jo se akle krotko do togo wrośiła z Ludoweje uniwersity w Chrosće , źož jo pla ceptarja Jordana pśinawuknuła serbskemu powědanju to pisanje. Nejpjerwjej su to byli pśełožki z nimskego.

Za wěsty cas pak jo M. Krawcojc z Chośebuskeju rozgłosoweju techniku teke wobjězdźiła jsy Dolneje Łužyce a nagrała rozgrona z luźimi, pśigotowała pśinoski, wosebnje wo burskem źěle, wejsnem žywjenju a wožywjenju serbskich nałogow. Ceptaŕ Karlo Jordan njejo jej jano był rěcny pomocnik, ale teke wustojny partnaŕ, na pśikład gaž su dejali pśisłucharje něco zgoniś wo dolnoserbskich literatach. Něźi połtera lěta su se z Chośebuskego studia serbske wusćełanja na ten part pśigotowali a z Potsdama wusćełali. A pśispomnjeś by hyšći kśěła: Margita Krawcojc, pozdźej Heinrichowa, jo wostała až do swojeje smjerśi 2002 z dolnoserbskim rozgłosom zwězana.
Ako su se potom kraje pśerědowali do wobwodow, njejo słušało Chośebuske studijo wěcej do kompetence Potsdamskego sćelaka a stakim jo teke nejpjerwjej raz womjelknuło to dolnoserbske w radiju.

Serbska redakcija rozgłosa, zarědowana 1953 na kšomje Łužyce w Zgorjelcu, njejo ga měła zaprědka dolnoserbskego redaktora. Akle wot 1. apryla 1956 su zasej byli słyšaś dolnoserbske zuki pśez radijo, a to kuždu njeźelu 20 minutow. Roža Wěrikojc z Rownego jo była ta prědna dolnoserbska rozgłosowa žurnalistka pśi serbskej redakciji. Samolutka jo te pśinoski naźěłała, kotarež su se wusćełali z Chośebuskego studija Radio DDR. Žurnalistisku teoriju jo Roža Wěrikojc-Šenkarjowa studowała na rozgłosowej šuli we Weimarje, praktiske rozgłosowe źěło pak jo sebje pśiswojiła w Chośebuskem studiju. Wot how jo se wudała z mikrofonom do dolnołužyskego kraja a teke do Slěpjańskich stron a jo młoge zajmne ze žywjenja a kultury Serbow nagrała, wo comž njeby źinsa južo nicht nic wěcej wěźeł a zgonił, dokulaž by se sobu do rowa wzeło. Tak wiźone jo rozgłos po swojich možnosćach teke pśinosował k serbskemu stawiznopisoju.

W lěśe 1957 jo serbska redakcija ze Zgorjelca pśeśěgnuła do Chośebuza, źož su potom pśisamem něźi tśi lětźasetki gorno- a dolnoserbske redaktory źěłali pod jadnym kšywom a jadnym redakcijnym wjednistwom. Dłujki cas jo diplomowy žurnalist Ludwig Kola, źinsa wuměńkaŕ w Chośebuzu, redakciju nawjedował. Po casu su se do njeje pśinamakali dalšne redaktory a teke wusćełański cas jo se rozšyrił, wěcej za gornoserbski program, mjenjej za dolnoserbski. Pśi tom dej se na to mysliś, až jo serbska situacija w dolnych stronach hynakša była ako w Gornej Łužycy. Narodne wědobnje luźi tudy jo mocnjej śerpjeło pod diskriminaciju w pšuskem a fašistiskem casu.
Serbska rěc jo była w powojnskich lětach we wjele jsach jano rěc za dom a dwor abo snaź hyšći za rozgrono ze susedom. Ze źiśimi jo se južo nimski powědało. Ten tšach, až možo jim serbska rěc škoźeś, „gaž zasej raz hynac pśiźo”, jo był hyšći dłymoko zakorjenjony.
To smy my dolnoserbske rozgłosowniki cesto nazgonili, tak teke raz w Žylowje, źož ga su w šuli měli južo serbsku wucbu. Ceptarka jo nam napisała list z pšosbu, až by Žylojske serbšćinarje raźi swojich starjejšych a swojźbnych ku godam pśez radijo postrowili. Dogronjone a wucynjone! Rozgłos pśiźo na nagrawanje do Žylowa. Źiśi su se wjaselili a to doma wupowědali. Ako smy z našeju rozgłosoweju techniku do Žylojskeje šule pśijěli, su wšykne kradu potužone sejźeli w swojich ławkach, pśeto starjejše su jim zakazali do „serbskego” mikrofona powědaś a spiwaś.

Ale jo dało teke druge pśikłady, źož su starše luźe se źiwali, až take młode ako my tencasne redaktorki serbski wuměju. Woni su se wjaselili a se raźi z nami rozgranjali. Z pšawom možo se groniś, až jo Serbski rozgłos wosebnje za Dolnych Serbow był gojaŕ zranjonych serbskich wutšobow a podušonego narodnego wědobnja. Pśez wusćełanja rozgłosa jo se doporucył teke tym luźam wěda wo swojom naroźe, kotarež njamogu serbski pisaś a cytaś, dokulaž jo jim to było w šuli zakazane, a teke tym, ako jano hyšći pasiwnje rěc wobkněže.

Měnim, až jo togodla za dolnoserbski program wosebnje wažne podla aktualnych informacijow a rozwjaseleńskich wusćełanjow šyriś wědu wo stawiznach, literaturje a nic naslědku wo muzice našogo luda w cełej šyrokosći. Rozgłosowy medij z radijom a telewiziju ga se derje goźi za dalejdawanje a stakim spěchowanje kultury. Wuměłce we swojej wjelebocnosći namakaju toś swoj podium, z kotaregož mogu se serbskej zjawnosći sobu źěliś.
To how wugronjone konkretizěruju w dolnoserbskem programje na pśikład literarne wusćełanja, stawizniska serija, rozgłosowe graśa, featury, źiśece a młoźinske programy, nagrawane namše, teke wejsne wobraze, originalne wusćełanja ze jsow a swěźenjow, koncerty, reportaže a komentary k wšakim temam, spodobnym a teke bolosnym.

Wjele z togo namakajo se w rozgłosowem archiwje. Jogo wopśimjeśe jo zrazom dokumentacija wuwiśa našogo luda, teke z glědanim na rěcnu situaciju pśez 50 lět. Nadejźomy w njom na pśikład reportaže ze jsow, kotarež južo wěcej njedajo. Myslim se na Čelno, Liškow, Liškowk, Tšawnicu a teke na Rogow a tych zmužnych wobydlarjow teje jsy, kotarež su dejali w lěśe 2003 swoju domownju wugloweje jamy dla wopušćiś. Ale tek głose a měnjenja serbskich wosobinow ako Miny Witkojc, Wylema Bjera, Karla Jordana, Fryca Kitlarja a wjele drugich namakaju se w rozgłosowem archiwje, rowno tak ako rozgrona z luźimi skoro z kuždeje jsy wusćełańskego teritorija. Originalne głose kantorkow z ludowymi spiwami, ako su na pśězach zazněli, abo jastrowne spiwanje w Rownem su tejerownosći zachowane w archiwje. Naspomnjeś pak cu teke muzikowy archiw, w kotaremž drje se hyšći wěcej ako w słownem pokazujo zgromadna serbska redakcija ze swojim gornoserbskim a dolnoserbskim źělom, kaž smy ju měli až do lěta 1991.

Nic razka z jadnym serbskim muzikowym titulom su redaktory 1953 zachopili. Źinsa se chowa w dolnoserbskem muzikowem archiwje wěcej ako 5000 titulow wšakorakich žanrow muziki, wot wětšych tworbow ako oratorije a sinfoniska muzika pśez wuměłske a ludowe spiwy až k popularnym štuckam jo wšykno zastupjone. A kužde lěto pśidu dalšne nagrawanja w nadawku Chośebuskego a Budyšyńskego studija k tomu. A na tom městnje teke słowko k prědnemu serbskemu muzikowemu redaktoroju, něnto božko južo njabogemu Benoju Njekeli, kotaryž jo natwarił serbski a teke nimski muzikowy archiw w Chośebuskem studiju. Won njejo był jano muzikowy redaktor, ale teke slěźaŕ za muzikowym derbstwom, komponist, muzikaŕ ako teke organizator koncertow a nagrawanjow z wuměłcami w kraju a wukraju a k tomu hyšći pomocnik kulturnym kupkam ako tej na Serbskej wušej šuli w Chośebuzu. To drje jo było to wosebne na tych prědnych redaktorach a redaktorkach Serbskego rozgłosa, až su dejali wšake powołanja wupołniś. Z nuze pak jo wurosł teke wužytk. Tak su se pokazali talenty, kotarež drje njeby se howac žednje nadejšli abo by w śichem zginuli.

We 80tych lětach, ako jo se wutwariło Budyšyńske studijo w Serbskem domje, jo ga se serbska redakcija nejpjerwjej jano rumnostnje źěliła. Po někotarych iritacijach 1990/91 jo dojšło ze załoženim nowych rozgłosowych stacijow pod kšywom ARD k dopołnemu źělenju Serbskego rozgłosa do Budyšyńskego studija MDR a do Dolnoserbskeje redakcije ORB. Por lět pozdźej jo pśez strukturne změny z Dolnoserbskeje redakcije nastał „Serbski program ORB” (źinsa RBB).

Podla swojogo radijowego programa jo chopił ORB wot apryla 1992 teke wusćełaś mjasecny połgoźinski telewizijny program. Stakim jo se wotpowědowało rozgłosowej kazni kraja Bramborska, w kotarejž jo po nimskem formulěrowane: „Der regionalen Gliederung und der kulturellen Vielfalt des Landes Brandenburg ist im Programm Rechnung zu tragen.” Toś tomu nadawkoju stajijo se teke kazń wo zjawno-pšaniskem rozgłosu krajowu Barliń a Bramborska. Rozgłosowa rada RBB ma se teke po tym: ako w raźe ORB jo teke w tej raźe za RBB zastupjony Serb.

Hyšći raz por lět slědk. Źělenje Serbskego rozgłosa 1991 jo nas dolnoserbskich rozgłosownikow starcyło do njezwuconeje situacije. Smy dejali naraz sami za sebje mysliś, powědaś a rozsuźiś. To jo za nas dolnoserbskich žurnalistow juž nowe było. Jo nam było ako wopušćonym kurjetkam. Smy se pak do togo nowego namakali a sebje gronili: Strukturna změna njesmějo a njebuźo zadoraś zgromadnym serbskim zajmam! Z tym nastajenim smy potom teke pśewinuli młoge problemy, kotarež su se nam do drogi stajili. Smy na pśikład zgubili pśez docasny wuměńk nazgonitych redaktorow, nowych njejsmy měli ned k dispoziciji. Akle pomałem jo se nam raźiło redakciju zasej personelnje natwariś. Pśinamakali su se teke druge starosći ako rozestajenja wo frekwencu. Z našogo dłujkolětnego a cesćonego domicila na Külzowej droze smy dejali pśeśěgnuś do nowego doma srjejź města. Z tym jo było zwězane teke pśestajenje na kradu nowu digitalnu techniku. Smy se jej pśiwucyli, z jeje słabosćami njejsmy se hyšći wotnamakali, jeje lěpšyny pak wužywamy.
Wušej 11 goźinow wob tyźeń w dolnoserbskej rěcy su źinsa z radija słyšaś. Jo to pisany program, w kotaremž se chowa za kuždego něco, za staršego pśisłucharja rowno tak ako za młodšych a něnt teke za tych kradu małkich, ako chojźe do WITAJ-źiśownjow.

Južo k 10. razoju pśepšosyjo Serbski program RBB (ako do togo ORB) na koncert z młodymi talentami a wuměłcami. Jo to zarědowanje, kotarež wugotujo se gromaźe Chośebuskim konserwatorijom. Južo dwa raza stej ORB/RBB a Załožba za serbski lud wuwołałej mjazynarodne wuběźowanje komponistow za nowy serbski spiw. Pśi prědnem su nastali spiwy po tekstach Mata Kosyka, pśi drugem spiwy na teksty Miny Witkojc.

Chwalbu jo se teke zasłužyło zarědowanje z wuměłcami popularneje muziki nazymu 2002 w Žylowje. Njedej to byś slědny taki wjacor.
Teke na swojske CD-edicije možo pokazaś ORB/RBB, tak na CD z ludowymi spiwami z titulom „Damdalija”. Dalšnej stej slědowałej: „Naš dom ze serbskeju popularneju muziku” a jubilejna edicija „10 lět rozgłosowe koncerty serbskeje muziki”.

Jo, informěrowaś, wědu rozšyriś a ze słowom a muziku rozwjaseliś, to jo nadawk Serbskego rozgłosa. A ten, tak měnim, jo won w tych wušej 50 lětach swojogo wobstaśa derje społnił a z tym bejnje k tomu pśipomagał, až se serbska rěc teke w Dolnej Łužycy hyšći rozmějo a powěda.

Jutta Kaiserowa, dłujkolětna redaktorka Serbskego programa a něgajšna wjednica Dolnoserbskeje redakcije